Serat Tripama

Serat Tripama Pupuh Dhandhanggula.

          Serat Tripama iku anggitane Sri Mangkunegara IV Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya (KGPAA) Mangku-Negara IV. Tembung serat tegese tulisan utawa karya, tripama tegese tiga tamsil utawa tiga teladan. Serat Tripama nyaritakake watake:

1. Kumbakarna, raseksa awatak satria sing ora gelem mbela kangmase, Dasamuka, Raja Ngalengka sing angkara murka. Kumbakarna netepi "tekad satria" ngurbanake jiwa raga kanggo mbela negarane sing diserang mungsuh.

2. Bambang Sumantri utawa Patih Suwanda ing negara Maespati sing kondhang kekendelane lan bisa ngrampungake jejibahan sing abot kanthi tanggung jawab.

3. Suryaputera utawa Karna ing Ngawangga sing netepi janji kanthi sumpah satria kanggo mbales budi Prabu Kurupati, raja ing Astina kanthi ngurbanake jiwa mungsuh Arjuna, adhine nunggal ibu.

          Watak kasebut arupa tembang macapat Shandhanggula 7 pada. Serat kasebut dijupuk saka crita pewayangan Ramayana lan Mahabarata.

• A. Maca lan naggapi teks serat tripama pupuh Dhandhanggula 

Dhandhanggula

Yogyanira kang para prajurit,

Lamun bisa samya anuladha,

Kadya nguni caritane,

Andelira sang Prabu,

Sasrabau ing Maespati,

Aran patih  Suwanda,

Lelabuhanipun,

Kang ginelung tri prakara,

Guna kaya purun ingkang denantepi,

Nuhoni trah utama.

1. Pupuh Dhandhanggula ing Serat Tripama ngemot tembang cacahe 17 pada (bait). Sapada tembang Dhandhanggula kiwa iki kawitan saka tembung yogyanira tekan tembung utama.

2. Guru gatra yaiku wewaton cahacahe larik saben sapada. Guru gatrane tembang Dhandhanggula ana 10.

3. Guru lagu yaiku wewaton dhong-dhinge swara utawa sukon-wulone swara saben pungkasane gatra. Guru lagune tembang Dhandanggula yaiku i, a, e, u, i, a, u, a, i, a.

4. Guru wilangan yaiku wewaton cacahe wanda (suku kata) saben sagatra. Guru wilangane tembang Dhandhanggula yaiku 10, 10, 8, 7, 9, 7, 6, 8, 12, 7.

5. Guru wilangan lan guru lagune tembang Dhangdhanggula ditulis : 10i, 10a, 8e, 7u, 9i, 7a, 6u, 8a, 12i, 7a.

• B. Mbedhah perangane Serat Tripama pupuh Dhandhanggula

           Kaya kang diandharake ing dhuwur, tembang Dhandhanggula iku dibangun saka larikan-larikan kang diarani guru gatra cacahe 10 gatra. Gatra sepisan, gatra kapindho, lan sapiturute kabeh ana aturane. Yen ora cocog karo salah siji wae saka aturan iku, tegese dudu tembang Dhandhanggula. Jlentrehe kaya ing ngisor iki.

Cakepan (Syair)	Guru Wilangan	Guru Lagu	Ditulis
Yog/ya/ni/ra/ kang/ pa/ra/ pra/ju/rit/	10	I	10i
La/mun/ bi/sa/ sam/ya/ a/nu/la/dha/	10	A	10a
Kad/ya/ ngu/ni/ ca/ri/ta/ne/	8	E	8e
An/de/li/ra/ sang/ Pra/bu/	7	U	7u
Sa/sra/ba/u/ ing/ Ma/es/pa/ti/	9	I	9i
A/ran/ pa/tih/  Su/wan/da/	7	A	7a
Le/la/bu/ha/ni/pun/	6	U	6u
Kang/ gi/ne/lung/ tri/ pra/ka/ra/	8	A	8a
Gu/na/ ka/ya/ pu/run/ ing/kang/ de/nan/te/pi/	12	I	12i
Nu/ho/ni/ trah/ u/ta/ma/	7	A	7a

• C. Nulis cakepan tembang Dhandhanggula

     Nulis tembang macapat, kalebu tembang Dhandhanggula iku kudu manut aturan kang gumathok. Aturan kang gumathok iku kaya kang disebutake ing dhuwur, yaiku guru gatra, guru lagu, lan guru wilangan. Supaya bisa nulis cakepan tembang macapat (Dhandhanggla), wiwitana kanthi gawe ukara bebas. Ukara bebas mau banjur dicocogake guru gatra, guru lagu, lan guru wilangan. Carane bisa kanthi ngowahi tembung-tembunge utawa ngowahi papane tembung. Cara-cara iku kayata: purwakanthi swara, purwakanthi sastra, yogyaswara, baliswara, dasa nama, tembung saroja, lan sapanunggalane.

Sumber : Gegaran Nyinau Basa Jawa